آلودگی اطلاعاتی چیست؟

تقریباً تمام اطلاعاتی که ما روزانه دریافت میکنیم، اطلاعات دسته چندمی است که بارها از فیلتر اندیشه ها و قضاوت های دیگر رد شده و از آن تأثیر پذیرفته است.

شیما رحمان پور، سردبیر پایگاه خبری پیام دانش:

امروزه با دسترسی بیشتر و آسان تر به فضای مجازی، اشتیاق کاربران برای قرار دادن اطلاعاتشان در این بستر بیشتر شده است. این روند باعث به وجود آمدن جریان دسترسی آزاد به اطلاعات شده است، جریان بزرگ و متغیری که حول توافقی مرکزی است و برنامه های این جریان طبق آن به کار گرفته می شود تا انتشار اطلاعات در سطح همگانی به سهولت و با کیفیتی بیشتر صورت گیرد. در این مقاله، به یکی از پیامدهای عصر ارتباطات و دنیای رسانه که تأثیر مستقیمی بر زندگی شخصی و اجتماعی آحاد جوامع گذاشته است، می پردازیم.

مفهومی به نام «آلودگی اطلاعاتی» یا (Information Pollution) یکی از چالش هایی است که جوامع در عصر ارتباطات با آن درگیرند. آلودگی به معنای هرگونه تغییر ناخوشایند در موجودیّت یک پدیده است. انواع مختلفی از آلودگی وجود دارند و اصولاً هر مقوله ی اطلاعاتی که با فعّالیّتهای بشری درگیر شود، به نوعی آلودگی مبتلا خواهد شد. به عنوان مثال، می توان از مواردی همچون آلودگی هوا، آلودگی خاک، آلودگی آب، آلودگی محیط زیست، آلودگی صوتی، آلودگی رفتار اجتماعی که منجر به سوء رفتارها می شوند، آلودگی اطّلاعات و موارد بیشمار دیگر نام برد. آلودگی اطلاعات به معنای ویژه کلمه یعنی آلودن اطلاعات درست.

به عبارتی دیگر، از بین بردن کیفیت، ارزش، صحت و محتوای اطلاعات بر اثر دخالت اطلاعات نادرست که عوارض گوناگونی از جمله بیخوابی، از دست دادن تمرکز و تخریب سیستم عصبی و ناراحتی های قلبی، عصبانیت، زودرنجی و اختلال در عملکرد و کارایی را به دنبال دارد و در نهایت باعث فرسودگی ناشی از هجوم اطلاعات می شود اما مهمترین آسیب آلودگی اطلاعات این است که مانع تصمیم گیری درست می شود زیرا پایه تصمیم گیری، اطلاعات درست و دقیق است.

نیوتن مینو، پژوهشگر معروف می گوید در سال ۱۹۸۱ نگران بودم که فرزندانم نخواهند توانست از تلویزیون منفعتی ببرند. سی سال بعد نگرانیم از این بابت بود آیا نوه هایم از صدمه های تلویزیون در امان خواهند بود؟ و مالکوم ایکس می گوید: اگر مراقب نباشید روزنامه ها با شما کاری خواهند کرد تا از کسانی که به آنان ظلم می شود متنفر باشید و به کسانی که به آنان ظلم می کنند عشق بورزید. و این دو جمله شاید بتوانند بهترین توصیف از عواقب آلودگی اطلاعاتی باشند.

مساله آلودگی اطلاعات از آنجا آغاز می شود که اطلاعات به وفور و بیش از حد نیاز دنیای پیرامون ما را احاطه کرده و سبب شده است که نتوانیم اطلاعات مفید و مورد نیاز خود را از اطلاعات زاید و نادرست باز شناخته و تحت فشار تکنیک های انتقال و القاء پیام، به مصرف کننده ی صرف داده های سرازیر شده از خروجی رسانه ها تبدیل شویم.

روشهایی برای آلوده کردن اطلاعات وجود دارد که به شرح زیر می باشد:

۱) روش حذف (سانسور):  این روش در ساختارهای سیاسی بیشتر رایج است و پیام های سیاسی بیش از پیام های دیگر به شکل آگاهانه انتخاب یا حذف می شوند و واقعیت هایی را حذف یا تحریف می کنند.

۲) روش معکوس (وارونه کردن): در این روش، اطلاعات را وارونه و معکوس می کنند. این اطلاعات کذب همان وارونه کردن اطلاعات درست است.

۳) روش زمان بندی: به تأخیر انداختن ارسال پیام است تا حدی که دیگر دریافت کننده پیام نتواند کاری بکند.

۴) روش ترکیت: در این روش اطلاعات نادرست همراه با اطلاعات درست پخش می شوند به طوری که دریافت کنندگان پیام نتوانند آنها را از یکدیگر تشخیص دهند.

۵) خطا و اشتباه غیر عمدی: گاهی اشتباه غیر عمدی مثل تایپ باعث آلودگی اطلاعات می شود.

چنین مفهومی را حتماً می توان با مثالی ساده تر نیز تشریح نمود. فرض کنید که شما برای خریدن یک بسته شکر به فروشگاهی بزرگ مراجعه می کنید، طبیعتاً انتظار دارید که با دریافت اطلاعاتی همچون نوع، کارخانه ی سازنده، تاریخ تولید و انقضاء، مواد افزودنی، علایم استاندارد و البته قیمت، یکی از بسته های موجود را که مناسب می دانید انتخاب کنید، اما مشکل از آنجا شروع می شود که  فروشنده به جای دادن این اطلاعات به شما یک کامیون شکر روی سرتان خالی کند و شما را در زیر انبوه شکرهایی که هیچ اطلاعی از سلامت و خلوص آن ندارید دفن کند. در چنین شرایطی مصرف کننده هرگز نخواهد توانست با ابزارهای منطقی همچون مقایسه، استقراء، مشورت و… جنس مورد نیاز خود را انتخاب کند و از آن استفاده نماید و بنابراین شکری که از چنین فروشگاهی خریداری شود قطعاً آمیخته ای خواهد بود از انواع موادی زاید که به سبب شباهتی که با شکر دارند و در آمیختگی با آن تحت عنوان شکر به مشتری فروخته می شود و به نوعی او را فریب می دهند.

اما در فضای رسانه، مسئله به همینجا ختم نمی شود. شرایط به وجود آمده در دنیای ارتباطات تحت تأثیر رسانه های نوین سبب شده است که شما نیز بتوانید شکرهای خریداری شده را مجدداً در چرخه ی توزیع قرار دهید و احتمالاً با افزودن مواد ناخالص دیگری، آن را در بین دیگر متقاضیان توزیع نمایید و این به معنای رشد تصاعدی کمیت و نزول کیفیت، تحت تأثیر این تولید و عرضه ی انبوه است.

نظام اطلاعاتی امروز جهان نیز دقیقاً از چنین الگویی پیروی می کند، رسانه ها روزانه میلیون ها کلمه خبر تولید و منتشر می کنند. دروازه بانان خبری، اخبار و واقعیت ها را بر اساس خواست و سیاست های حاکم بر رسانه ی خود ممیزی و فیلتر می کنند، بسیاری از شبکه ها و کارتل های رسانه ای به منظور ایجاد تأثیرات مشخص و دلخواه اربابان رسانه، از تکنیک های تخصصی برای قلب واقعیت استفاده می کنند و در چنین شرایطی است که اهمیت مقوله ای تحت عنوان «سواد رسانه ای» و ضرورت آموزش آن به شهروندان در هر طبقه اجتماعی و مقطع تحصیلی به چشم می آید.

واقعیت این است که امروزه ما هر روز در دریایی از داده غوطه وریم که اطمینانی به صحت و سلامت آن نداریم. ابزارهای نوین ارتباطی هر کدام از دریافت کنندگان اطلاعات را به رسانه ای بدل کرده است که خود می تواند به تولید دست بزند و فقدان دروازه بان باعث شده است که کپی تولیدات رسانه بدون کمترین محدودیتی و با آسان ترین شیوه ها صورت پذیرد.

تقریباً تمام اطلاعاتی که ما روزانه دریافت می کنیم، اطلاعات دسته چندمی است که بارها از فیلتر اندیشه ها و قضاوتهای دیگر رد شده و از آن تأثیر پذیرفته و اولین درس از سواد رسانه ای در چنین شرایطی این است که بدانیم آنچه در رسانه می بینیم، لزوماً واقعیت نیست و می تواند ضد واقعیت نیز باشد.

بنابراین، مسئله آلودگی اطلاعات را نباید یک چیز صرفا اتفاقی در عملکرد و کارهای جامعه دانست. بلکه امری کاملا اساسی در تمام فرآیندها و قسمتی از کل بی نظمی در فرایندهای اطلاعاتی جامعه است. آلودگی اطلاعات خطر فرهنگی، اجتماعی، روانی، فیزیکی دراز مدتی دارد. اطلاعات آلوده کنترل نشده و سازمان نیافته، دشمن متخصصان اطلاعات است. فنآوری اطلاعات می تواند موجب نظم بخشیدن به آشفتگی اطلاعات و مانع آلودگی آن شود. علاوه بر عوامل ذکر شده می توان بیان کرد که عوامل دیگری چون اطلاعات غلط، تجدیدنظر غیرقانونی و اشتباهات بنیادی هم باعث آلودگی اطلاعات علمی می شوند. پس باید قبول کرد که آلودگی اطلاعات بر جریان کار تصمیم گیری مؤثر است و مواد و محیط زیست را هم می تواند آلوده کند.

حال این سوال مطرح می شود که برای رها شدن از بار سنگین اطلاعات چه باید کرد؟

۱) غربال کردن و دور ریختن؛ روی اطلاعاتی که مورد نیاز نمی باشد تمرکز نکنید.

۲) حد و مرزها را مشخص کنید؛ زمانی را که می خواهید صرف تماشای تلویزیون، گوش کردن به رادیو و گشت و گذار در وب کنید جیره بندی کنید و به دوستتان بگویید که بهترین زمان برای تلفن کردن و فرستادن فکس چه زمانی است.

۳) در زمان مناسب به نامه ها پاسخ دهید.

۴) زمانی که فنآوری شما را در حد انتظار راحت می گذارد آرام باشید.

۵) از فنآوریهای مناسب استفاده کنید.

۶) زمان هایی را دور از اطلاعات صرف کنید.

همچنبن برای جلوگیری و کاهش آلودگی اطلاعات، پیشنهاد می شود که جستجوگران نظامهای پیوسته:

۱) شکاک باشند.

۲) از صحت دانش پیشین اطمینان کامل حاصل کنند.

۳) میان واقعیت و نظریه ها تمیز قایل شوند.

۴) بحثها را باید مورد ارزیابی قرار دهند.

۵) اطلاعات دریافتی را با منابع مختلف بسنجند.

۶) اعتبار منابع را ارزیابی کنند.

۷) فرضیه ها را شناسایی و آزمایش کنند.

منبع: شماره هشتم فصل نامه با پیام دانش اوز